Dyrektywa Work-Life Balance i zmiany w polskich przepisach
Rok 2023 przyniósł istotne zmiany w polskich przepisach dotyczących uprawnień rodzicielskich. Były one związane z wdrożeniem Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158, zwanej Dyrektywą Work-Life Balance.
Celem nowych regulacji było nie tylko ułatwienie godzenia życia zawodowego z rodzinnym, lecz także zwiększenie zaangażowania ojców w opiekę nad dziećmi oraz stworzenie kobietom lepszych warunków do powrotu na rynek pracy. Wprowadzono rozwiązania wzmacniające elastyczność korzystania z urlopów rodzicielskich oraz promujące bardziej równomierny podział obowiązków opiekuńczych pomiędzy rodzicami.
Poniżej przedstawiono najważniejsze urlopy związane z rodzicielstwem oraz zasady korzystania z nich.
Urlop macierzyński
Wymiar urlopu
Wymiar urlopu macierzyńskiego zależy od liczby dzieci urodzonych podczas jednego porodu:
Zasady korzystania
Urlop macierzyński jest przede wszystkim uprawnieniem służącym ochronie zdrowia matki i regeneracji jej sił po porodzie.
Po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni urlopu, a w szczególnych przypadkach po 8 tygodniach, matka może zrezygnować z pozostałej części urlopu pod warunkiem przejęcia jej przez ojca dziecka bądź innego uprawionego członka najbliższej rodziny.
Urlop rozpoczyna się z dniem porodu, chyba że pracownica wykorzystała część urlopu przed porodem. Przed przewidywaną datą porodu można wykorzystać maksymalnie 6 tygodni urlopu.
Udzielenie urlopu macierzyńskiego nie wymaga składania wniosku – następuje z mocy prawa.
Za okres tego urlopu przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru.
Pracownica może jednak w ciągu 21 dni od porodu złożyć tzw. długi wniosek o zasiłek macierzyński obejmujący okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. W takim przypadku zasiłek wynosi 81,5% podstawy wymiaru przez cały okres pobierania świadczenia.
Urlop rodzicielski
Wymiar urlopu:
W ramach tego wymiaru 9 tygodni przysługuje każdemu z rodziców na wyłączność i nie może zostać przeniesione na drugiego rodzica.
Zasady korzystania
Urlop rodzicielski jest odrębnym i samodzielnym uprawnieniem pracowniczym. Wprowadzenie nieprzenoszalnej części urlopu ma zachęcać ojców do aktywniejszego udziału w opiece nad dzieckiem oraz wspierać aktywność zawodową kobiet.
Ojciec zachowuje prawo do swojej nieprzenoszalnej części urlopu nawet wtedy, gdy matka dziecka nie była zatrudniona w dniu porodu.
Ojciec może korzystać z urlopu rodzicielskiego również wtedy, gdy matka przebywa jeszcze na urlopie macierzyńskim
Z urlopu rodzicielskiego mogą korzystać oboje rodzice jednocześnie. Łączny wymiar wykorzystanego urlopu nie może jednak przekroczyć ustawowego limitu.
Za okres urlopu rodzicielskiego przysługuje zasiłek w wysokości 70% podstawy wymiaru.
Elastyczne wykorzystanie urlopu
Urlop rodzicielski może zostać wykorzystany jednorazowo lub podzielony maksymalnie na 5 części.
Nie ma obowiązku rozpoczynania go bezpośrednio po zakończeniu urlopu macierzyńskiego. Ostatnia część urlopu powinna zostać wykorzystana do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończy 6. rok życia.
Urlop ojcowski
Urlop ojcowski wynosi 14 dni kalendarzowych.
Przysługuje do momentu ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia.
Urlop można wykorzystać jednorazowo lub w dwóch częściach, z których każda obejmuje co najmniej 7 dni.
Za okres urlopu ojcowskiego przysługuje zasiłek w wysokości 100% podstawy wymiaru.
Urlop wychowawczy
Urlop wychowawczy przysługuje w wymiarze 36 miesięcy.
Jest to uprawnienie przysługujące obojgu rodzicom, przy czym jeden rodzic może wykorzystać maksymalnie 35 miesięcy. Jeden miesiąc jest zarezerwowany wyłącznie dla drugiego rodzica.
Prawo do urlopu wychowawczego przysługuje do ukończenia przez dziecko 6. roku życia. Urlop może zostać podzielony maksymalnie na 5 części, a rodzice mogą korzystać z niego jednocześnie. Urlop wychowawczy jest urlopem bezpłatnym, ale za osobę korzystającą z tego uprawnienia państwo opłaca składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe – więc okres ten uwzględniany będzie przy ustalaniu uprawnień emerytalnych.
Uzupełniający urlop macierzyński
Uzupełniający urlop macierzyński został wprowadzony z myślą o rodzicach dzieci urodzonych przedwcześnie lub wymagających hospitalizacji po porodzie.
Jego wymiar zależy od:
• tygodnia ciąży, w którym nastąpił poród,
• masy urodzeniowej dziecka,
• okresu hospitalizacji dziecka po porodzie.
Urlop przysługuje jednorazowo i musi zostać wykorzystany bezpośrednio po zakończeniu urlopu macierzyńskiego.
Za okres tego urlopu przysługuje zasiłek w wysokości 100% podstawy wymiaru.
Polska na tle innych państw Unii Europejskiej
Na tle państw Unii Europejskiej Polska należy do krajów oferujących jedne z najbardziej rozbudowanych uprawnień rodzicielskich pod względem łącznego czasu możliwej opieki nad dzieckiem.
Mocne strony polskiego systemu
• jeden z najdłuższych okresów chronionej opieki nad dzieckiem w UE,
• możliwość korzystania z części uprawnień do ukończenia przez dziecko 6. roku życia,
• 36-miesięczny urlop wychowawczy,
• możliwość jednoczesnego korzystania z części urlopów przez oboje rodziców,
• dodatkowe wsparcie dla rodziców wcześniaków i dzieci wymagających hospitalizacji.
Obszary wymagające dalszego rozwoju
• relatywnie niski udział ojców w korzystaniu z urlopów rodzicielskich,
• utrzymująca się nierówność w podziale obowiązków opiekuńczych pomiędzy rodzicami.